Hát đúm ở Nho Quan

Người Mường Cúc Phương, xã Cúc Phương, huyện Nho Quan (Ninh Bình) thuộc nhóm “Mường ngoài”, có nhiều nét phong tục, tập quán khác với người “Mường trong” ở Thanh Hóa và “Mường” ở Hòa Bình. Dân ca Mường chính là kho tàng dân ca truyền thống của người Việt cổ, trong đó có hát nói kết hợp hát cúng lễ, điển hình là hát mo Mường, hát Rằng; thường có sự giao thoa giữa hai yếu tố "Tục" và "Thanh" kết hợp những lễ nghi tín ngưỡng dân gian để chúc tụng nhau nhân ngày lễ, Tết, dịp hội đầu Xuân.

Hát đúm là loại hình hát hội, hát đối đặc trưng của người Mường. Đây là loại hát giao duyên (tựa như hát quan họ của người Kinh bắc, hát ví dặm của người Nghệ Tĩnh, hát si, hát lượn của đồng bào Tày, Nùng). Hát đúm thường được những chàng trai, cô gái Mường thể hiện, bởi đó là những giai điệu của tình yêu, thường diễn ra vào mùa xuân khi hoa đào, hoa mận khoe sắc trên bản Mường.

Nội dung hát đúm rất đa dạng và phong phú. Nét đặc sắc của loại hình hát đúm là thể hiện sự hiểu biết sâu rộng của hai bên tham gia hát. Nội dung đối đáp có thể là những câu đố, lời ca... Trong hội hát, hai bên sẽ cử ra một người đại diện để hát đúm, phía sau sẽ có người hỗ trợ (hỗ trợ thông tin, câu chuyện). Khi hát có nhạc bát âm, hai bên trai gái đối đáp. Bên nào không đối đáp được là thua. Đây là một hình thức thử tài văn chương, kiến thức của nhau, ướm lời yêu đương "tìm hiểu" bằng nghệ thuật, phải thuộc tục ngữ, truyện tích. Hát đúm còn mang những nét riêng biểu hiện phương thức diễn xướng, lối tiến hành âm điệu, thủ pháp phổ thơ, nội dung lời ca... Một số lời ca còn phản ánh nội dung nghi lễ, chứa đựng sắc thái riêng, độc đáo của dân tộc mình.

Nghệ nhân Thanh Quyết ở thị xã Quảng Yên (Quảng Ninh) tâm sự: Hát đúm mai một dần, người biết tới hát đúm còn rất ít và chủ yếu là những người cao tuổi. Truyền thống hát đúm có từ thời ông cha ta, giờ cần có người đứng lên khởi xướng, sưu tầm và truyền lại cho các thế hệ mai sau.