Cơ sở khoa học kết luận nguyên nhân hiện tượng hải sản chết bất thường

Hiện tượng hải sản chết bất thường, hàng loạt bắt đầu xảy ra từ ngày 6-4 tại Hà Tĩnh (khu vực cảng Vũng Áng và các xã Kỳ Lợi, Kỳ Hà của Thị xã Kỳ Anh), sau đó tiếp tục xảy ra tại các tỉnh: Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế và kéo dài đến khoảng ngày 4- 5.

Ngày 4- 5 xuất hiện dòng nước màu nâu đỏ tại Quảng Bình; ngày 6- 5 xuất hiện vệt nước màu đen sẫm ở Hà Tĩnh và ngày 12-5 xuất hiện vệt nước màu đỏ sẫm tại khu vực cảng Sơn Dương, Hà Tĩnh.

Qua theo dõi của Tổ công tác hiện trường, từ ngày 12-5 đến nay không còn phát hiện hiện tượng bất thường tại khu vực này nữa. Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thủy sản 1, Viện Nghiên cứu Hải sản, Viện Môi trường Nông nghiệp là những tổ chức khoa học và công nghệ (KH và CN) đầu tiên tham gia tiếp cận thực địa hiện trường.

Phân tích các độc chất trong ruột, gan và mang cá.

Tại thời điểm đó, quy mô và tính chất của hiện hiện tượng hải sản chết chưa thể hiện dấu hiệu đầy đủ của một sự cố thảm họa môi trường trên diện rộng. Sau đó, các Viện Nghiên cứu có liên quan trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và các lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn, tài nguyên và môi trường, y tế … cũng tổ chức lấy và phân tích mẫu hải sản chết tại bốn tỉnh miền trung này. Trong quá trình khảo sát, đánh giá, các hiện tượng bất thường, từ góc độ khoa học đều đã được tiếp cận, duy trì cập nhật và xử lý làm cơ sở cho việc phân tích xác định nguyên nhân.

Ngày 18-4, đoàn công tác liên ngành gồm các nhà khoa học của các viện nghiên cứu liên quan đi khảo sát thực địa tại vùng biển bốn tỉnh miền trung để tổng hợp thông tin, lấy mẫu và tiến hành phân tích mẫu để đánh giá hiện tượng và tìm hiểu nguyên nhân.

Ngày 26-4, ngay sau khi các tổ chức KH và CN độc lập có được một số kết quả phân tích chỉ tiêu ban đầu, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ trì tổ chức cuộc họp với tất cả các tổ chức KH và CN, các cơ quan quản lý Nhà nước có liên quan để trao đổi thông tin, kết quả nghiên cứu độc lập, từ đó định hướng kịch bản và các phương án phối hợp nghiên cứu nhằm xác định nguyên nhân hải sản chết hàng loạt.

Căn cứ vào diễn biến kết quả thu được của các nhóm nghiên cứu, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chủ trì, phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và các Bộ, ngành, tổ chức KH và CN có liên quan họp thống nhất và ra Quyết định thành lập Hội đồng Chuyên gia KH và CN quốc gia do GS-VS Châu Văn Minh, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam làm Chủ tịch, Hội đồng với ba tổ chuyên gia tập trung vào nghiên cứu các nhóm tác nhân: hóa học; sinh học; khí tượng, thủy văn và động lực học biển để phân tích đối chứng, so sánh, bổ sung căn cứ, đánh giá chéo và độc lập nhằm đi đến các kết luận đủ căn cứ khoa học.

Có thể nói, tất cả lực lượng các tổ chức KH và CN, nhà khoa học trong nước với những chuyên ngành có liên quan đã tham gia vào quá trình phân tích, đánh giá và xác định nguyên nhân của hiện tượng hải sản chết hàng loạt này. Các nhà khoa học đã được tạo mọi điều kiện để trả lời bằng luận cứ khoa học của mình một cách độc lập và khách quan nhất.

Thêm vào đó, Hội đồng chuyên gia KH và CN quốc gia cũng đã hợp tác chặt chẽ với các nhà khoa học nước ngoài (Australia, Nhật Bản, Đức, Pháp, Mỹ, Israel) để bổ sung dữ liệu đánh giá, tăng cường độ tin cậy, tính chính xác và tính khách quan. Trên cơ sở kết quả phân tích, đánh giá, Hội đồng khoa học đã có kết luận về nguyên nhân hải sản chết bất thường. Kết luận này được các chuyên gia hàng đầu trên thế giới về các lĩnh vực: môi trường; chất lượng và xử lý nước; đánh giá chất lượng nước để nhận xét phản biện.

Dựa trên ghi nhận các sự kiện sinh vật biển chết hàng loạt trên thế giới và ở Việt Nam cùng với các kết luận nguyên nhân gây ra sự cố kèm theo, phương pháp tiếp cận là theo từng nhóm vấn đề trên nguyên tắc loại trừ dần nhưng không bỏ sót bất cứ nguyên nhân nào. Các nhóm nguyên nhân cụ thể được tiếp cận gồm: nguyên nhân do tràn dầu; nguyên nhân do tai biến địa chất; nguyên nhân do dịch bệnh; nguyên nhân do tảo gây hại; nguyên nhân do tác nhân hoá học. Dựa trên kết quả điều tra, khảo sát các khả năng gây sự cố môi trường, Hội đồng khoa học kết luận nguyên nhân cá chết hàng loạt không phải do các nguyên nhân: tràn dầu; tai biến địa chất; dịch bệnh; tảo nở hoa.

Khi phân tích trong các mẫu cá chết thu được, hàm lượng kim loại nặng và asen theo đều thấp hơn tiêu chuẩn theo quy định của Bộ Y tế. Kết quả phân tích độc tố (Phenol, Xyanua) tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Bộ Y tế và Đại học Sydney (Australia) cho thấy trong nhiều mẫu cá chết thu được có hàm lượng độc tố cao (phát hiện hàm lượng Xyanua từ 0,39-40 mg/kg trong 17 trên 245 mẫu cá chết đã phân tích; phát hiện hàm lượng Phenol từ 5-340 mg/kg trong 57 trên 156 mẫu cá chết đã phân tích). Điều này cho thấy phải có một nguồn phát tán có hàm lượng Phenol, Xyanua đủ cao để gây chết cá. Các kết quả thử độc tính dịch chiết của mẫu cá chết cho thấy, cá chết có chứa chất độc như Phenol, Xyanua khi phân huỷ vào nước vẫn còn tiếp tục gây chết cá biển khác.

Thử nghiệm và phân tích các mẫu nước dị thường thu được từ vệt nước màu đỏ gạch xuất hiện ở Quảng Bình (ngày 4-5); vệt nước màu đen sẫm xuất hiện ở Hà Tĩnh (ngày 6-5) và vệt nước màu đỏ sẫm xuất hiện tại khu vực cảng Sơn Dương, Hà Tĩnh (ngày 12- 5) cho thấy: thử độc tính với mẫu nước từ vệt nước ở Quảng Bình và ở Hà Tĩnh cho kết quả tỷ lệ cá chết từ 80 đến 100% trong thời gian từ 3 đến 30 phút. Phân tích mẫu nước cho kết quả hàm lượng sắt trong cặn lơ lửng cao (khoảng 23-24%, tính theo hydroxit sắt là 47-49%), và có chứa Phenol. Màu nước ở các vệt nước bất thường này không phải là màu của tảo nở hoa hay màu của phù sa tự nhiên mà là dạng keo sắt hấp phụ các độc tố như Phenol, Xyanua, là sản phẩm do hoạt động xả thải của con người gây ra. Phân tích màng dịch nhày bao bọc thân cá trên rạn san hô thu được ở Thừa Thiên - Huế ngày 24-4 cũng thu được hàm lượng sắt cao và có chứa Phenol.

Như vậy, có thể kết luận là: kim loại nặng không phải là tác nhân hoá học gây ra sự cố; độc tố hoá học (Phenol, Xyanua…) cùng với sự đóng góp của hợp chất chứa sắt là nguyên nhân chính gây ra sự cố hải sản chết hàng loạt.

Từ các kết quả phân tích và các diễn biến hiện tượng cá chết, vệt nước bất thường theo không gian và thời gian, có thể đưa ra giả thuyết về cơ chế gây ra sự cố do tác nhân hoá học như sau: Bản thân Phenol và Xyanua dạng tự do tan tốt và sẽ bị nước biển pha loãng nhanh, khó có thể gây hiện tượng cá chết tức thời trên diện rộng. Đã có một nguồn thải lớn chứa Phenol, Xyanua kết hợp phức sắt ở dạng keo (Mixel) xả ra môi trường biển xuất phát từ khu vực Vũng Áng, Hà Tĩnh. Phức sắt dạng keo sẽ hấp phụ Phenol, Xyanua và các độc chất khác. Các độc chất này được làm giàu tới hàm lượng có thể gây độc cấp tính để hình thành cái gọi là “ổ độc di động”. Trên đường đi theo chiều của dòng hải lưu từ Hà Tĩnh tới Thừa Thiên - Huế, “ổ độc di động” sẽ làm chết cá do lớp màng nhầy của keo sắt làm tắc mang hoặc do tác động gây độc cấp tính của Phenol, Xyanua. Ngoài ra, cá chết có thể do thiếu hụt ô-xy bởi sự chuyển hoá từ dạng sắt hoá trị 2 lên sắt hoá trị 3. Trong quá trình di chuyển, Phenol và Xyanua sẽ được giải phòng dần và dạng keo này có thể bị lắng xuống đáy. Khi bị tác động của thuỷ triều và sóng, tại một số địa điểm, dạng keo này bị đẩy lên mặt nước tạo thành các vệt màu bất thường.

Dựa trên các phân tích và điều tra, Hội đồng khoa học kết luận: độc tố hoá học (Phenol, Xyanua,…) là nguyên nhân gây hải sản chết hàng loạt tại các tỉnh miền trung vừa qua. Các kết quả thí nghiệm sự hình thành hạt chất lơ lửng (lấy từ nước thải luyện cốc và súc rửa đường ổng) cùng với kết quả mô phỏng lan truyền ô nhiễm đã đưa ra được bức tranh lan truyền ô nhiễm phù hợp với diễn biến về thời gian hiện tượng hải sản chết bất thường. Kết quả phân tích ảnh vệ tinh, kiểm toán chất thải và những mẫu vật thu được tại hiện trường cùng các kết quả phân tích đã đủ cơ sở để chứng minh có một nguồn thải lớn từ khu vực Vũng Áng (Hà Tĩnh), được kết hợp với Hydroxit Sắt, tạo thành một dạng phức sắt dạng keo (Mixel) chứa độc tố như Phenol, Xyanua … có tỉ trọng lớn hơn nước biển di chuyển theo dòng hải lưu từ Bắc vào Nam và gây ra hải sản chết hàng loạt bởi độc tố và thiếu ô-xy, nhất là các loài cá tầng đáy...